Phân tích hơn 15.000 lao động mất việc giai đoạn 2016–2025 cho thấy nhóm có khả năng bị AI thay thế trong năm 2025 mất thêm khoảng một tháng để tìm việc và có xác suất thất nghiệp sau một năm cao hơn 10 điểm phần trăm. Nhưng nghiên cứu cũng có giới hạn quan trọng: không có câu hỏi trực tiếp xác nhận ai bị sa thải vì AI.
Dữ liệu mới của Goldman Sachs: người bị AI thay thế không chỉ mất việc, mà còn khó quay lại đúng nghề
Tác động của AI lên thị trường lao động thường được đo bằng số việc làm bị cắt giảm hoặc tỷ lệ thất nghiệp. Nhưng với người vừa mất việc, câu hỏi cấp thiết hơn là họ mất bao lâu để tìm được công việc tiếp theo, mức lương có còn như cũ không và liệu kinh nghiệm tích lũy nhiều năm có còn được thị trường trả giá. Một phân tích mới của Goldman Sachs cho thấy tổn thất có thể kéo dài ngay cả khi nền kinh tế không bước vào một làn sóng thất nghiệp diện rộng.
Trong bài viết ngày 3/11/2026, Axios tường thuật nghiên cứu của nhà kinh tế Pierfrancesco Mei thuộc Goldman Sachs, dựa trên dữ liệu của hơn 15.000 người mất việc trong giai đoạn 2016–2025. Nhóm lao động được đánh giá có khả năng bị AI thay thế trong năm 2025 mất trung bình khoảng một tháng lâu hơn để tìm được việc mới so với những người thất nghiệp khác. Họ cũng có xác suất vẫn chưa có việc sau một năm cao hơn khoảng 10 điểm phần trăm.
Một chi tiết khác đáng chú ý: trong số những người tìm được việc mới vào năm 2025, khoảng ba phần tư nhóm lao động có mức phơi nhiễm AI cao chuyển sang những nghề có mức phơi nhiễm tương đương hoặc cao hơn. Năm 2023, tỷ lệ này chỉ nhỉnh hơn một nửa. Nói cách khác, một người rời công việc bị tự động hóa không nhất thiết bước sang một vùng nghề nghiệp an toàn hơn; họ có thể tiếp tục làm việc trong những lĩnh vực đang chịu cùng áp lực công nghệ.
Điều nghiên cứu đo được — và điều nó không thể khẳng định
Cần đọc kỹ phương pháp trước khi kết luận AI đã trực tiếp khiến bao nhiêu người mất việc. Khảo sát lao động mà Goldman sử dụng không hỏi người trả lời rằng họ có bị sa thải vì AI hay không. Thay vào đó, nhóm nghiên cứu xây dựng một thước đo kết hợp mức độ phơi nhiễm AI của nghề nghiệp, tỷ lệ ứng dụng AI trong ngành và hoàn cảnh mất việc, chẳng hạn vị trí bị xóa bỏ. Những người nằm trong nhóm 30% có điểm số cao nhất được xem là có khả năng thuộc diện bị AI tác động.
Đó là một cách nhận diện gián tiếp, không phải danh sách đã xác minh từng trường hợp sa thải do AI. Một vị trí bị xóa có thể liên quan đến tái cơ cấu, nhu cầu thị trường giảm, chi phí vốn hoặc nhiều yếu tố cùng lúc. Mối liên hệ giữa mức phơi nhiễm AI và thời gian tìm việc vì vậy không đủ để chứng minh AI là nguyên nhân duy nhất. Giá trị của nghiên cứu nằm ở việc phát hiện một mẫu hình đáng theo dõi trong nhóm lao động có rủi ro cao, chứ không phải đưa ra con số chính thức về tổng số việc làm đã bị AI thay thế.
Dù vậy, khoảng cách một tháng và chênh lệch 10 điểm phần trăm sau một năm không phải chi tiết nhỏ đối với người lao động. Goldman còn ghi nhận độ trễ khác nhau theo tuổi: người từ 35 tuổi trở lên trong nhóm có mức phơi nhiễm AI cao mất thêm khoảng năm tuần để quay lại việc làm toàn thời gian, trong khi nhóm dưới 35 tuổi mất thêm khoảng ba tuần. Đây là dấu hiệu cho thấy việc chuyển đổi nghề nghiệp không diễn ra đồng đều; kỹ năng chuyên biệt, mức lương kỳ vọng và trách nhiệm gia đình có thể khiến một số nhóm khó dịch chuyển hơn.
Vấn đề không chỉ là số việc làm biến mất
Các cuộc tranh luận về AI thường bị kéo về hai thái cực: hoặc công nghệ sẽ thay thế hàng loạt lao động, hoặc lịch sử cho thấy công nghệ mới cuối cùng luôn tạo ra công việc mới. Thực tế có thể phức tạp hơn. Nghiên cứu trước đó của Goldman Sachs về các nghề được AI bổ trợ và các nghề dễ bị thay thế cho thấy hai lực có thể diễn ra đồng thời: doanh nghiệp giảm nhu cầu ở một số nhiệm vụ có thể tự động hóa, nhưng tăng năng suất và nhu cầu tuyển dụng ở những vai trò mà AI giúp con người làm được nhiều việc hơn.
Điểm mấu chốt nằm ở khoảng cách thời gian. Một công việc mới có thể xuất hiện sau khi doanh nghiệp tái thiết kế quy trình, phát triển sản phẩm hoặc mở rộng thị trường. Người vừa mất việc hôm nay không thể chờ nhiều năm để những cơ hội đó hình thành. Họ cần một công việc phù hợp ngay lúc này, trong khi kỹ năng cũ có thể mất giá nhanh hơn tốc độ đào tạo lại.
Điều này đặc biệt đáng quan tâm với những nghề nghiệp có nhiều nhiệm vụ văn phòng, xử lý thông tin và sản xuất nội dung số. Một công cụ AI có thể không thay thế toàn bộ chức danh, nhưng đủ sức làm giảm số người cần thiết cho một nhóm nhiệm vụ. Khi doanh nghiệp tổ chức lại quy trình, họ có thể giữ lại một số nhân sự có khả năng giám sát, tích hợp và chịu trách nhiệm, trong khi giảm cơ hội cho những vị trí chủ yếu thực hiện phần việc lặp lại. Đây là diễn giải về cơ chế thay đổi công việc, không phải kết luận rằng mọi nghề văn phòng đều sẽ biến mất.
Chính sách chuyển đổi phải bắt đầu trước khi người lao động bị loại khỏi hệ thống
Nếu chỉ nhìn vào số việc làm mới được tạo ra trong ngành AI, bức tranh sẽ bỏ qua những người không thể chuyển sang các vai trò đó. Đào tạo lại có ích, nhưng một khóa học ngắn không tự động biến nhân viên hành chính thành kỹ sư AI, cũng không bảo đảm mức lương mới tương đương. Doanh nghiệp cần minh bạch hơn về cách AI được dùng trong quyết định nhân sự, đầu tư đào tạo trước khi cắt giảm và tạo cơ hội dịch chuyển nội bộ. Nhà nước cần dữ liệu tốt hơn về lý do mất việc, thời gian tái tuyển dụng và thay đổi tiền lương để phân biệt tác động của AI với suy giảm kinh tế thông thường.
Với người lao động, kỹ năng quan trọng không chỉ là biết sử dụng một chatbot. Giá trị bền hơn nằm ở khả năng hiểu quy trình, kiểm tra đầu ra, xử lý ngoại lệ, giao tiếp với khách hàng và chịu trách nhiệm cho quyết định cuối cùng. Những kỹ năng này không bảo đảm miễn nhiễm trước tự động hóa, nhưng có thể giúp người lao động chuyển từ việc thực hiện từng thao tác sang quản lý cả một quy trình có AI tham gia.
Nghiên cứu của Goldman không chứng minh một cuộc khủng hoảng việc làm do AI đã xảy ra trên toàn nền kinh tế. Nó chỉ ra một dấu hiệu hẹp hơn nhưng có ý nghĩa: với một nhóm lao động có khả năng bị công nghệ thay thế, con đường quay lại thị trường việc làm đang dài hơn. Nếu những cơ hội mới đến chậm, câu chuyện AI không chỉ là năng suất tăng bao nhiêu phần trăm, mà còn là ai phải trả chi phí cho giai đoạn chuyển tiếp.
Nguồn tham khảo
- Axios — AI job displacement is looking extra painful
- Fortune — Goldman says AI layoffs are starting to leave a long-lasting scar
- Goldman Sachs — The Jobs AI Is Likely to Boost—and Those It May Disrupt
