Tại Giải Vô địch Robot Hình người Thế giới ở Bắc Kinh ngày 22/8, robot Tiangong Ultra chạy 100m trong 9,39 giây — nhanh hơn kỷ lục 9,58 giây của Usain Bolt lập năm 2009. Con số ấn tượng, nhưng phép so sánh đó che mất phần thú vị hơn của câu chuyện.
Chuyện đã xảy ra tại Bắc Kinh
Giải đấu năm nay quy tụ hơn 2.000 robot tranh tài ở các môn chạy, bóng bàn và bóng đá. Ở vòng sơ loại cự ly 100m, Tiangong Ultra — sản phẩm của Trung tâm Đổi mới Robot Hình người Bắc Kinh — về nhất với 9,39 giây, xếp trên robot Lightning của Honor với 9,47 giây.
Không chỉ ở môn chạy. Robot Trung Quốc còn lập thành tích nhảy cao 2,88 mét, vượt mức 2,45 mét mà Javier Sotomayor thiết lập năm 1993.
Nhưng phần còn lại của giải đấu kể một câu chuyện khác hẳn. Nhiều robot ngã, hỏng, và có trường hợp bốc cháy ngay trong lúc thi đấu. Ngay cả robot về đích cũng thường đâm vào đệm bảo vệ sau vạch và cần người đến đưa ra ngoài.
So sánh với Usain Bolt: công bằng đến đâu
Đây là phần cần nói thẳng, vì tiêu đề kiểu "robot đánh bại Usain Bolt" xuất hiện ở khắp nơi và nó làm người đọc hiểu sai bản chất thành tích.
Một vận động viên chạy nước rút phải tự làm mọi thứ bằng một cơ thể duy nhất: phản ứng với tiếng súng lệnh, tự tạo lực đẩy từ cơ bắp, tự giữ thăng bằng, tự điều chỉnh khi có gió, và tự dừng lại an toàn sau vạch đích. Cùng cơ thể đó, ngày hôm sau, anh ta có thể đi bộ, leo cầu thang, cầm cốc nước.
Một robot chạy đua được thiết kế cho đúng một việc. Nó không cần phản ứng với súng lệnh theo cách con người phản ứng. Nó không cần tự dừng — thực tế nó không dừng được, nên mới có đệm. Và nó không bị ràng buộc bởi sinh học: nếu cần thêm lực, kỹ sư gắn động cơ mạnh hơn; nếu cần nhẹ hơn, họ đổi vật liệu.
Nói cách khác, đây không phải hai đối thủ trong cùng một cuộc thi. Đây là hai thành tích được tạo ra dưới hai bộ ràng buộc hoàn toàn khác nhau, và so sánh trực tiếp chỉ có giá trị như một tiêu đề báo.
Điều đó không có nghĩa thành tích này vô nghĩa. Nó chỉ có nghĩa là ý nghĩa của nó nằm ở chỗ khác.
Điều thật sự đáng chú ý: 21,5 giây xuống 9,39 giây trong một năm
Chi tiết có sức nặng nhất trong toàn bộ bản tin không phải là con số 9,39.
Năm ngoái, chính Tiangong Ultra chạy 100m hết 21,5 giây. Năm nay: 9,39 giây. Thời gian giảm hơn một nửa trong vòng một năm.
Đó mới là con số đáng dừng lại. Trong thể thao của con người, kỷ lục 100m được cải thiện theo đơn vị phần trăm giây qua nhiều thập kỷ. Ở đây, một hệ thống kỹ thuật cải thiện hơn 100% hiệu năng trong một chu kỳ phát triển.
Tốc độ tiến bộ như vậy thường cho thấy lĩnh vực đang ở giai đoạn mà những cải tiến lớn vẫn còn nằm ở tầm tay — phần cứng chưa chạm giới hạn vật liệu, thuật toán điều khiển còn nhiều chỗ để tối ưu, và mỗi vòng lặp thử nghiệm vẫn mang lại bước nhảy chứ không phải bước nhích. Giai đoạn đó không kéo dài mãi, nhưng khi nó đang diễn ra, dự đoán dựa trên hiện trạng gần như luôn quá thận trọng.
Vì sao đi lại bằng hai chân lại khó đến vậy
Để hiểu vì sao nhiều robot ngã và hỏng trong khi một số ít chạy rất nhanh, cần biết bài toán mà chúng đang giải.
Đi bằng hai chân, về mặt cơ học, là chuỗi các cú ngã được chặn lại đúng lúc. Ở mỗi bước, trọng tâm cơ thể đổ về phía trước ra khỏi vùng chân trụ, và chân kia phải đặt xuống đúng vị trí, đúng thời điểm để đỡ lấy. Càng chạy nhanh, khoảng thời gian để tính toán và thực hiện càng ngắn, sai số cho phép càng nhỏ.
Con người làm việc này mà không nghĩ, nhờ hệ thống cảm giác thăng bằng và phản xạ đã được tinh chỉnh qua quá trình tiến hoá. Robot phải làm điều đó bằng cảm biến, vòng điều khiển và động cơ — mỗi thành phần đều có độ trễ, và độ trễ ở tốc độ cao là nguyên nhân trực tiếp của những cú ngã.
Điều này giải thích cảnh tượng tưởng như mâu thuẫn tại giải đấu: chạy 100m trên đường thẳng, bề mặt phẳng, không chướng ngại vật là bài toán đã giải được khá tốt. Còn dừng lại, xử lý địa hình bất định, hay đứng dậy sau khi ngã thì chưa.
Chạy nhanh có giúp robot làm được việc không
Câu hỏi thực dụng là: một robot chạy 9,39 giây có gần hơn với việc làm được việc có ích không?
Một phần có. Chạy ở tốc độ đó đòi hỏi hệ thống truyền động mạnh và nhẹ, khả năng điều khiển thăng bằng tốc độ cao, và khả năng tản nhiệt khi động cơ hoạt động ở công suất lớn. Cả ba đều là năng lực nền có thể dùng lại cho các ứng dụng khác.
Nhưng phần lớn thì không. Hầu hết công việc thực tế mà người ta kỳ vọng ở robot hình người — bốc xếp trong kho, hỗ trợ chăm sóc, thao tác trong nhà máy — không cần tốc độ. Chúng cần ba thứ khác: bàn tay khéo léo đủ để cầm nắm vật thể đa dạng, khả năng hoạt động an toàn cạnh con người, và thời lượng pin đủ cho một ca làm việc.
Giải đấu này không đo bất kỳ thứ nào trong ba thứ đó. Và chi tiết robot cần người đến đưa ra khỏi đệm sau khi về đích là lời nhắc rõ ràng nhất về khoảng cách còn lại.
Lớp chính trị phía sau
Sự kiện diễn ra trong bối cảnh Mỹ vừa ban hành lệnh cấm nhập khẩu robot hình người từ Trung Quốc vì lý do an ninh quốc gia, đồng thời đưa công ty Unitree vào danh sách các công ty bị cho là có liên hệ với quân đội Trung Quốc.
Bối cảnh này thay đổi cách nên đọc chính giải đấu. Một sự kiện quy tụ hơn 2.000 robot, được tổ chức quy mô lớn và đưa tin rộng rãi, là màn phô diễn năng lực công nghiệp chứ không đơn thuần là cuộc thi kỹ thuật. Nó gửi tín hiệu tới nhà đầu tư, tới nhân tài kỹ thuật, và tới các chính phủ khác.
Hệ quả thực tế của việc thị trường robot hình người bị chia tách theo địa chính trị là hai hệ sinh thái phát triển song song với chuẩn riêng, chuỗi cung ứng riêng và giá riêng. Với các nước không thuộc bên nào, điều này vừa tạo lựa chọn vừa tạo rủi ro: mua thiết bị từ một hệ sinh thái đồng nghĩa với việc phụ thuộc vào linh kiện và phần mềm của hệ sinh thái đó trong nhiều năm.
Việt Nam nên nhìn vào đâu trong câu chuyện robot
Robot Tiangong Ultra không phải sản phẩm thương mại và không có kênh phân phối cho người dùng cá nhân. Nhưng vẫn có vài điểm thực tế đáng chú ý với người đọc trong nước.
Với doanh nghiệp sản xuất: hướng tự động hoá đáng cân nhắc ở Việt Nam hiện nay không phải robot hình người mà là robot chuyên dụng — cánh tay công nghiệp cố định, xe tự hành trong kho, hệ thống phân loại. Chúng rẻ hơn nhiều lần, đã chín về công nghệ, và giải đúng những bài toán mà nhà máy thật sự đang có. Robot hình người hấp dẫn về mặt hình ảnh nhưng còn xa mới có bài toán kinh tế hợp lý.
Với sinh viên và kỹ sư trẻ muốn vào lĩnh vực này: nền tảng cần thiết không nằm ở robot hình người mà ở ba mảng cơ bản — điều khiển tự động, xử lý tín hiệu cảm biến, và học tăng cường cho bài toán điều khiển. Đây là những mảng có thể học và thực hành với phần cứng rẻ, và là thứ các đội làm robot thật sự tuyển.
Với người theo dõi chuỗi cung ứng: Việt Nam đang có mặt trong chuỗi sản xuất linh kiện điện tử, và robot là ngành tiêu thụ động cơ, cảm biến, bộ giảm tốc và pin ở quy mô lớn. Nếu thị trường này tăng trưởng như tốc độ hiện tại, nhu cầu ở khâu linh kiện sẽ đến trước khi nhu cầu robot thành phẩm xuất hiện tại thị trường nội địa.
Dấu hiệu cần theo dõi ở giải năm sau
Không phải thời gian chạy 100m. Thứ đáng chú ý là có robot nào tự dừng được sau vạch đích mà không cần đệm và không cần người đưa ra, và tỷ lệ robot hoàn thành phần thi mà không hỏng hóc. Hai chỉ số đó nói về độ bền và khả năng kiểm soát — những thứ quyết định robot có rời khỏi sân thi đấu để vào nhà máy được hay không.
Nguồn tham khảo
- cbsnews.com — Chinese robot beats Usain Bolt's 100-meter sprint world record in humanoid bot games - CBS News
- tech.yahoo.com — Humanoid Robots Have Beaten Usain Bolt's 100-Meter Dash Record - Yahoo Tech
- apnews.com — Chinese humanoid robots smash human records in 100m sprint and high jump at Beijing robot games - AP News
