Tại hội nghị Internapalooza, CEO OpenAI Sam Altman nói chương trình đại học bốn năm đã lỗi thời và khoảng hai năm là đủ. Lời khuyên này đáng được xét nghiêm túc thay vì gật hoặc lắc ngay, vì nó đúng một phần và sai một phần — và phần sai lại là phần nguy hiểm với người nghe.
Altman nói gì
Theo VnExpress, Altman cho rằng nên rút ngắn thời gian học đại học, dù vẫn đánh giá cao những gì môi trường này mang lại: gặp gỡ nhiều người, sống tự lập, học làm việc nhóm. Business Insider và VnExpress cùng dẫn phát biểu của ông tại Internapalooza rằng học thêm hai năm nữa "chẳng tốt hơn".
Bản thân Altman bỏ Stanford sau hai năm để đồng sáng lập Loopt. Ông đặt nhận định này trong bối cảnh thị trường lao động đang biến động vì AI đảm nhận ngày càng nhiều công việc trước đây do con người làm. Quan điểm tương đồng với Peter Thiel, người cấp học bổng cho các bạn trẻ bỏ học để khởi nghiệp.
Vấn đề của việc lấy mẫu từ người thành công
Điểm yếu đầu tiên của lập luận này mang tính thống kê chứ không phải ý thức hệ.
Danh sách người bỏ học và thành công rất nổi tiếng, nhưng nó nổi tiếng chính vì hiếm. Không ai đếm những người bỏ học rồi không dựng được gì, vì họ không lên báo và không được mời phát biểu ở hội nghị. Khi chỉ nhìn vào nhánh thành công, mọi con đường đều trông khả thi.
Thêm nữa, các trường hợp thường được nêu có chung một đặc điểm ít được nhắc: người bỏ học thường bỏ một trường rất tốt, giữa một mạng lưới đã hình thành ở đó, với sẵn chỗ dựa để quay lại nếu thất bại. Hai năm ở Stanford không chỉ là hai năm tín chỉ; nó là hai năm ở giữa nhóm bạn học sau này thành nhà sáng lập và nhà đầu tư. Lời khuyên "hai năm là đủ" ngầm giả định người nghe cũng có hai năm tương tự — điều gần như không đúng với đa số.
Bằng đại học thực ra mua những gì
Muốn đánh giá lập luận, cần tách ra ba thứ mà một tấm bằng cung cấp, vì chúng chịu tác động rất khác nhau từ AI.
Kiến thức chuyên môn. Đây là phần mất giá nhanh nhất và cũng là phần Altman nói đúng nhất. Rất nhiều nội dung kỹ thuật có thể học ngoài trường, nhanh hơn, cập nhật hơn, và gần như miễn phí.
Tín hiệu với nhà tuyển dụng. Tấm bằng là cách rẻ để nhà tuyển dụng lọc hồ sơ khi họ không có thời gian đánh giá từng người. Phần này không mất giá vì công nghệ; nó chỉ mất giá khi có cách chứng minh năng lực rẻ hơn và đáng tin hơn được xã hội chấp nhận rộng rãi. Điều đó chưa xảy ra ở phần lớn ngành nghề.
Nền tảng tư duy và mạng lưới quan hệ. Đây là phần khó thay thế nhất, và trớ trêu là chính Altman thừa nhận giá trị của nó khi nhắc tới việc gặp gỡ mọi người, sống tự lập, làm việc nhóm. Nếu đó là thứ có giá trị, thì lập luận rút ngắn phải giải thích được vì sao hai năm đủ để có nó mà bốn năm thì thừa — và phần giải thích đó không có trong phát biểu.
Nghịch lý nằm ngay trong tầm nhìn của chính ông
Có một chi tiết đáng chú ý khi đặt các nguồn cạnh nhau. Yahoo Finance đưa tin về tầm nhìn của Altman đối với trung tâm dữ liệu tự xây dựng, và lưu ý rằng hướng đi này có thể làm giảm nhu cầu với lao động lành nghề.
Đặt cạnh lời khuyên rút ngắn đại học, hai thông điệp tạo ra một khoảng trống khó lấp. Nếu giáo dục đại học bị rút ngắn vì AI làm nhiều việc trí óc, mà lao động tay nghề cũng bị thu hẹp vì tự động hoá xây dựng, thì phần còn lại của thị trường lao động dành cho người trẻ nằm ở đâu? Câu hỏi này không được trả lời, và việc nó không được trả lời là lý do chính đáng để nghe lời khuyên với thái độ dè dặt.
Vì sao 70% người trẻ Mỹ không tin nhóm lãnh đạo AI
Forbes dẫn một khảo sát cho thấy phần lớn người Mỹ trong nhóm 18-34 tuổi không tin tưởng các lãnh đạo AI như Altman, Musk hay Zuckerberg, với khoảng 70% bày tỏ sự thiếu tin tưởng với riêng Altman.
Con số này là bối cảnh cần thiết. Nhóm không tin tưởng chính là nhóm mà lời khuyên nhắm tới. Sự hoài nghi đó không khó hiểu: người đưa ra lời khuyên về tương lai việc làm cũng là người đang xây công nghệ định hình lại tương lai việc làm đó, và có lợi ích trực tiếp trong việc thị trường lao động dịch chuyển theo hướng nào.
Fortune còn dẫn lại việc Altman từng nói ông "không quan tâm" người khác nghĩ gì khi ra quyết định đầu tư. Đó là phẩm chất hữu ích với một nhà đầu tư mạo hiểm — người chỉ cần đúng vài lần trong nhiều lần đặt cược. Nó không phải khung tư duy phù hợp cho một sinh viên 19 tuổi, người chỉ có một lần đặt cược và không có danh mục để bù lỗ.
Ở Việt Nam, lời khuyên này gãy ở đâu
Có bốn khác biệt cấu trúc khiến việc áp nguyên lời khuyên này vào Việt Nam là rủi ro.
Thị trường lao động lọc bằng bằng cấp chặt hơn. Khu vực nhà nước, doanh nghiệp lớn và phần lớn vị trí có lộ trình thăng tiến đều yêu cầu bằng ở bước nộp hồ sơ. Không có bằng nghĩa là hồ sơ bị loại trước khi có ai nhìn tới portfolio.
Bằng cấp là điều kiện cho các cánh cửa ra nước ngoài. Học lên, xin thị thực lao động tay nghề, hay chuyển sang làm việc ở nước khác — phần lớn các con đường này đều lấy bằng đại học làm điều kiện hành chính. Bỏ bằng là đóng sẵn một nhóm lựa chọn mà ở tuổi 19 người ta chưa biết mình có cần hay không.
Chi phí cơ hội ở đây khác. Bỏ học ở Mỹ thường đi kèm việc thoát một khoản học phí rất lớn, nên phép tính kinh tế nghiêng hẳn về một phía. Học phí đại học công tại Việt Nam thấp hơn nhiều lần, nên phần "tiết kiệm được" trong lập luận gần như biến mất, trong khi phần rủi ro vẫn nguyên.
Mạng lưới thay thế mỏng hơn. Hệ sinh thái quỹ đầu tư mạo hiểm, vườn ươm và cộng đồng sáng lập ở Việt Nam nhỏ hơn hẳn. Một người trẻ bỏ học ở đây không rơi vào một mạng lưới sẵn sàng đỡ, mà thường rơi vào khoảng trống.
Việc nên làm nếu bạn đang là sinh viên
Kết luận thực dụng không phải là bỏ hay ở, mà là thay đổi cách dùng bốn năm đó.
Giữ tấm bằng, vì nó vẫn là tấm vé qua cửa và chi phí ở Việt Nam không quá đắt để đánh đổi. Nhưng đừng để điểm số là sản phẩm duy nhất bạn mang ra khỏi trường. Thứ nhà tuyển dụng hỏi trong buổi phỏng vấn kỹ thuật ngày nay là bạn đã làm được gì, không phải bạn đã học môn gì.
Cụ thể: mỗi học kỳ hoàn thành một dự án chạy được và có người ngoài dùng — dù nhỏ. Học cách đọc mã của người khác, vì phần lớn công việc thật là sửa hệ thống có sẵn chứ không phải viết từ đầu. Và rèn đúng kỹ năng đang trở nên khan hiếm trong thời có AI: mô tả chính xác một bài toán, rồi kiểm tra xem kết quả trả về có thật sự đúng hay không. Máy viết mã ngày càng nhanh; người biết máy vừa viết sai ở đâu thì không nhiều thêm.
Với người đã đi làm, phần đúng trong lập luận của Altman áp dụng rõ hơn: chu kỳ mất giá của kiến thức chuyên môn đang ngắn lại, và việc học không thể dừng ở thời điểm tốt nghiệp. Đó là lý do nên xem các khoá ngắn và chứng chỉ như bảo trì định kỳ, chứ không phải như một lần nâng cấp duy nhất.
Nguồn tham khảo
- VnExpress — Sam Altman: Bốn năm đại học 'quá dài'
- finance.yahoo.com — Sam Altman's vision for self-building data centers could threaten demand for skilled trade labor - finance.yahoo.com
- businessinsider.com — Sam Altman Says 4 Years Is Probably Too Long for College - Business Insider
- fortune.com — Billionaire Joshua Kushner just bought the Lakers for $12.5 billion—OpenAI's Sam Altman once said he 'doesn't care' what others think - Fortune
- forbes.com — Young Americans Don’t Trust Billionaire AI Leaders Like Musk, Zuckerberg and Altman, Poll Finds - Forbes
